हवामान विभागाचा अंदाज (२०२६): यंदा देशात सरासरीपेक्षा कमी पावसाची शक्यता; जून महिन्यात उष्णतेच्या लाटेचा इशारा...
बंडू नाना शिंदे यांचे विश्लेषण...
भारतीय हवामान शास्त्र विभागाने (IMD) २९ मे २०२६ रोजी नैऋत्य मोसमी पावसाचा (मानसून) आपला दुसरा सुधारित अंदाज जाहीर केला आहे. या अंदाजानुसार, यंदाच्या मोसमी हंगामात (जून ते सप्टेंबर) देशात सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडण्याची दाट शक्यता वर्तवण्यात आली आहे.
हवामान विभागाने जाहीर केलेल्या अहवालातील प्रमुख मुद्दे खालीलप्रमाणे आहेत:
### देशात सरासरीच्या ९०% पावसाचा अंदाज
क्वांटिटेटिव्ह (परिमाणवाचक) दृष्टिकोनातून विचार केल्यास, संपूर्ण देशात मोसमी हंगामातील एकूण पाऊस दीर्घकालीन सरासरीच्या (LPA) ९०% होण्याची शक्यता आहे, ज्यामध्ये \pm४\% ची त्रुटी (Model Error) असू शकते. संपूर्ण देशासाठी १९७१ ते २०२० या कालावधीतील पावसाची दीर्घकालीन सरासरी ८७ सेमी इतकी आहे. हवामान विभागाच्या मॉडेलनुसार, यंदा देशात सरासरीपेक्षा कमी किंवा त्याहूनही कमी पाऊस पडण्याची शक्यता तब्बल ८४% इतकी उच्च आहे.
### प्रादेशिक पावसाचा अंदाज
देशातील वेगवेगळ्या भागांमध्ये पावसाचे प्रमाण खालीलप्रमाणे राहण्याची शक्यता आहे:
* **उत्तर-पूर्व (ईशान्य) भारत:** या भागात पाऊस सामान्य किंवा सरासरी इतका (दीर्घकालीन सरासरीच्या ९४% ते १०६%) राहण्याची शक्यता सर्वाधिक आहे.
* **मध्य व दक्षिण द्वीपकल्प (Peninsular India):** या भागात पाऊस सरासरीपेक्षा कमी (दीर्घकालीन सरासरीच्या ९४% पेक्षा कमी) पडण्याचा अंदाज आहे.
* **उत्तर-पश्चिम (वायव्य) भारत:** या भागातही पावसाचे प्रमाण सरासरीपेक्षा कमी (दीर्घकालीन सरासरीच्या ९२% पेक्षा कमी) राहण्याची शक्यता आहे.
* **मॉन्सून कोअर झोन (Monsoon Core Zone):** देशातील मुख्य शेतीवर आधारित आणि पावसावर अवलंबून असलेला जो गाभा क्षेत्र (Core Zone) मानला जातो, तिथेही पाऊस सरासरीपेक्षा कमी (<९४%) पडण्याची शक्यता आहे.
उत्तर-पश्चिम आणि ईशान्य भारताचे काही भाग, दक्षिण द्वीपकल्पाचा पूर्व भाग, पूर्व-मध्य भारताचा लगतचा भाग आणि पूर्व भारताचे काही तुरळक भाग वगळता देशातील बहुतांश भागांत यंदा मोसमी पाऊस सरासरीपेक्षा कमीच राहील.
### जून महिन्याचा अंदाज आणि उष्णतेची लाट
हवामान विभागाने दिलेल्या माहितीनुसार, एकट्या जून महिन्यात संपूर्ण देशात सरासरीच्या ९२% पेक्षा कमी पाऊस पडण्याची शक्यता आहे, म्हणजेच जून महिन्याची सुरुवातही कमी पावसाने होईल.
पावसाची ओढ असतानाच देशातील बहुतांश भागांत जून महिन्यात कमाल आणि किमान तापमान सरासरीपेक्षा जास्त राहण्याचा अंदाज आहे. विशेषतः जून महिन्यात अनेक राज्यांमध्ये उष्णतेच्या लाटेचे (Heat Wave) दिवस सरासरीपेक्षा जास्त राहण्याची शक्यता आहे. उत्तर प्रदेश, हरियाणा, पंजाब, बिहार, ओडिशा, छत्तीसगड, गुजरात आणि आंध्र प्रदेश या राज्यांमध्ये तीव्र उष्णतेची लाट जाणवेल, तर **महाराष्ट्रातील काही तुरळक भागांत**, तेलंगणा, हिमाचल प्रदेश आणि तमिळनाडूमध्येही सरासरीपेक्षा जास्त दिवस उष्णतेची लाट राहू शकते. याउलट, राजस्थान आणि झारखंडमध्ये मात्र उष्णतेच्या लाटेचे दिवस सरासरीपेक्षा कमी राहण्याची शक्यता आहे.
### 'एल निनो'चे सावट
हवामान अंदाजात सांगण्यात आले आहे की, सध्या पॅसिफिक महासागरात 'एन्सो' (ENSO) ची स्थिती तटस्थ आहे, परंतु ती आता 'एल निनो' (El Nino) स्थितीकडे बदलत आहे. हवामान मॉडेल्सच्या अंदाजानुसार, नैऋत्य मोसमी पावसाच्या हंगामात पॅसिफिक महासागरात 'एल निनो' पूर्णपणे सक्रिय होण्याची शक्यता आहे, ज्याचा थेट परिणाम पावसाच्या वितरणावर होऊ शकतो. त्याच वेळी, हिंद महासागरातील 'इंडियन ओशन डायपोल' (IOD) ची स्थिती सध्या तटस्थ असून, आगामी हंगामात ती तटस्थच राहण्याची शक्यता आहे.
### संभाव्य आव्हाने आणि उपाययोजना
पाऊस सरासरीपेक्षा कमी राहण्याच्या या अंदाजामुळे देशातील शेती, पाण्याची उपलब्धता, जलविद्युत निर्मिती आणि एकूणच परिसंस्थेसमोर मोठी आव्हाने उभी राहू शकतात. यामुळे दुष्काळ, तीव्र उष्णतेचा ताण आणि पिण्याच्या पाण्याच्या टंचाईचा धोका वाढू शकतो.
या आव्हानांचा सामना करण्यासाठी हवामान विभागाने पुढील धोरणे आखण्याचा सल्ला दिला आहे:
१. जलसंपत्तीचे कार्यक्षम व योग्य नियोजन करणे.
२. पाणी बचतीच्या आणि संवर्धनाच्या पद्धतींना प्रोत्साहन देणे.
३. शेतीसाठी आपत्कालीन योजना (Contingency Planning) तयार ठेवणे.
४. दुष्काळ नियंत्रण यंत्रणा बळकट करणे आणि हवामान विभागाच्या पूर्वसूचनांचा अधिक वापर करणे.
तसेच, जून महिन्यातील संभाव्य उष्णतेच्या लाटेचा नागरिकांच्या आरोग्यावर आणि पायाभूत सुविधांवर ताण येऊ नये म्हणून राज्य आणि जिल्हा प्रशासनाने पिण्याच्या पाण्याची सोय करणे, कूलिंग शेल्टर्स (थंड सावलीच्या जागा) तयार ठेवणे आणि आपत्कालीन आरोग्य यंत्रणा सज्ज ठेवण्याच्या सूचनाही देण्यात आल्या आहेत.